Narcyzm to cecha osobowości oparta na potrzebie bycia wyjątkowym i podziwianym. W codziennym języku słowo to stało się obelgą dla osób samolubnych, jednak psychologowie używają go bardziej precyzyjnie: jako wzorzec wielkościowości, roszczeniowości i głodu uznania, mierzony w skali od niskiego do wysokiego u każdego człowieka.
| W skrócie | Narcyzm |
|---|---|
| Część | Ciemnej Triady |
| Główny motyw | Ochrona i wzmacnianie wyjątkowego obrazu siebie |
| Kluczowe cechy | Wielkościowość, roszczeniowość, potrzeba podziwu |
| Forma kliniczna | Narcystyczne zaburzenie osobowości (NPD), szacowane na ok. 1% dorosłych |
| Przeciwna tendencja | Pokora i humanizm |
Skąd pochodzi to słowo
Nazwa pochodzi od Narcyza, młodzieńca z mitologii greckiej, opisanego przez rzymskiego poetę Owidiusza, który zakochał się we własnym odbiciu w tafli wody. Zygmunt Freud pisał o narcyzmie w 1914 roku, a Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne dodało narcystyczne zaburzenie osobowości do swojego podręcznika w 1980 roku. W 1979 roku Robert Raskin i Calvin Hall stworzyli Kwestionariusz Osobowości Narcystycznej (NPI), który umożliwił badanie narcyzmu jako normalnej cechy w populacji ogólnej.
Dwie twarze: wielkościowa i wrażliwa
Badania obecnie rozróżniają dwie zupełnie różne formy.
| Narcyzm wielkościowy | Narcyzm wrażliwy | |
|---|---|---|
| Styl zewnętrzny | Śmiały, czarujący, dominujący | Nieśmiały, defensywny, łatwo zraniony |
| Poczucie własnej wartości | Wysokie na powierzchni | Niskie i kruche |
| Reakcja na krytykę | Gniew lub lekceważenie | Wstyd, uraza, wycofanie |
| Życie społeczne | Szuka bycia w centrum uwagi | Czuje się pomijany i zazdrosny |
| Związek z innymi cechami | Ekstrawersja | Neurotyczność i lęk |
Obie formy łączy roszczeniowość: przekonanie, że zasługuje się na specjalne traktowanie. Psycholog Joshua Miller i jego współpracownicy twierdzą, że roszczeniowość i antagonizm są sednem narcyzmu, podczas gdy śmiała pewność siebie jest tylko częścią formy wielkościowej.
Skąd bierze się narcyzm
Nie ma jednej przyczyny. Badania wskazują na mieszankę:
- Genów. Badania bliźniąt sugerują, że około 40% do 60% zmienności narcyzmu jest dziedziczne.
- Wychowania. Holenderskie badanie Eddiego Brummelmana i współpracowników z 2015 roku wykazało, że dzieci, które były przez rodziców przeceniane – wierzących, że są bardziej wyjątkowe niż inne dzieci – z czasem stawały się bardziej narcystyczne. Ciepło natomiast sprzyjało zdrowemu poczuciu własnej wartości.
- Kultury. Kultury indywidualistyczne, które nagradzają autopromocję, mogą sprzyjać cechom wielkościowym, choć twierdzenia o „epidemii narcyzmu” wśród młodych ludzi są kwestionowane.
Narcyzm na przestrzeni życia
Narcyzm ma tendencję do osiągania szczytu w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości, a następnie spada wraz z wiekiem. Długoterminowe badanie pod kierownictwem Eunike Wetzel, opublikowane w 2020 roku, śledziło ludzi przez ponad 20 lat i wykazało, że większość stawała się mniej narcystyczna, przyjmując role dorosłe, takie jak kariera zawodowa i rodzina.
Czy narcyzm jest zawsze zły?
Nie do końca. Narcyzi wielkościowi często robią silne pierwsze wrażenie i częściej stają się liderami w nowych grupach. Jednak ta przewaga z czasem zanika. Ludzie zaczynają postrzegać ich jako aroganckich, a badania łączą wysoki narcyzm z ryzykownymi decyzjami, słabą pracą zespołową i kruchymi relacjami.
Narcyzm a narcystyczne zaburzenie osobowości
Wysoki wynik w teście osobowości to nie to samo co NPD. Zaburzenie wiąże się z długotrwałym, nieelastycznym wzorcem, który wyrządza realną szkodę danej osobie lub innym, i może zostać zdiagnozowane tylko przez wykwalifikowanego specjalistę. Większość osób z wysokimi cechami narcystycznymi nie ma tego zaburzenia.
Poznaj narcyzm bliżej
- Oznaki narcyzmu: 15 zachowań, na które warto zwrócić uwagę.
- Jak radzić sobie z narcyzem: praktyczne strategie.
- Narcyzm w związkach: typowy cykl i jak się chronić.
Zmierz swój poziom za pomocą testu na narcyzm lub zobacz wszystkie sześć cech w teście Ciemnej Triady.
Często zadawane pytania
Czy narcyz może się zmienić?
Cechy zmieniają się powoli, a większość ludzi staje się mniej narcystyczna z wiekiem. Terapia może pomóc osobom, które chcą się zmienić, szczególnie w zakresie empatii i radzenia sobie z krytyką.
Czy narcyzi wiedzą, że są narcyzami?
Często tak. Badania Eriki Carlson wykazały, że osoby z wysokim poziomem narcyzmu zazwyczaj wiedzą, że inni postrzegają ich jako aroganckich, choć mogą to interpretować jako oznakę swojej wyższości.
Czy narcyzm jest częstszy u mężczyzn?
Nieznacznie. Duża analiza z 2015 roku wykazała, że mężczyźni uzyskują nieco wyższe wyniki, głównie w zakresie roszczeniowości i dążenia do przywództwa.
Informacje wyłącznie edukacyjne. To nie jest diagnoza. Jeśli czyjeś zachowanie Ci szkodzi, rozważ rozmowę z terapeutą lub skorzystanie z pomocy specjalisty.