Kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh, đôi khi được gọi là gắn bó hỗn loạn ở người trưởng thành, là sự kết hợp giữa nỗi lo âu cao về việc bị từ chối và sự khó chịu cao khi trở nên gần gũi. Những người có kiểu gắn bó này khao khát sự thân mật nhưng cũng luôn dự cảm mình sẽ bị tổn thương, điều này tạo nên một mô hình “nóng – lạnh” gây khó hiểu.
| Tổng quan | Kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh |
|---|---|
| Lo âu gắn bó | Cao |
| Né tránh gắn bó | Cao |
| Niềm tin cốt lõi | “Tôi muốn được gần gũi, nhưng sự gần gũi thật nguy hiểm.” |
| Mô hình điển hình | Đẩy-kéo: theo đuổi, sau đó rút lui |
Dấu hiệu của kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh
- Bạn khao khát một mối quan hệ sâu sắc nhưng lại cảm thấy hoảng loạn khi mối quan hệ đó bắt đầu.
- Bạn dao động giữa việc muốn đối phương ở gần và việc muốn có không gian riêng.
- Bạn vừa sợ bị bỏ rơi, vừa sợ bị ràng buộc.
- Bạn thấy khó tin tưởng, ngay cả khi đối phương luôn nhất quán.
- Cảm xúc của bạn đối với đối phương có thể thay đổi nhanh chóng và mãnh liệt.
- Bạn có thể đột ngột chấm dứt mối quan hệ để tránh bị tổn thương trước.
- Đôi khi bạn tự hủy hoại những mối quan hệ tốt đẹp mà không biết lý do tại sao.
- Bạn cảm thấy mình không xứng đáng được yêu và nghi ngờ những người trao tình cảm cho mình.
- Xung đột có thể khiến bạn cảm thấy bị choáng ngợp, tê liệt hoặc tuyệt vọng.
- Bạn có thể có tiền sử về những mối quan hệ mãnh liệt nhưng không ổn định.
- Bạn thấy khó khăn trong việc diễn tả mình cần gì.
- Những mối quan hệ bình yên, lành mạnh có thể khiến bạn cảm thấy xa lạ hoặc thậm chí là khó chịu.
Mô hình Đẩy-Kéo
Những người sợ hãi – né tránh vận hành cả hai chiến lược gắn bó cùng một lúc. Khi đối phương rời xa, nỗi lo âu tăng lên và họ sẽ theo đuổi. Khi đối phương tiến lại gần, nỗi sợ bị tổn thương hoặc bị kiểm soát trỗi dậy và họ sẽ rút lui. Bạn đời của họ thường mô tả điều này là gây bối rối: “Ngày hôm trước họ muốn tôi, ngày hôm sau họ lại đẩy tôi ra.” Đối với chính người sợ hãi – né tránh, cảm giác từ bên trong cũng gây bối rối tương tự.
Nguồn gốc của kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh
Trong thời thơ ấu, gắn bó hỗn loạn thường liên quan đến những người chăm sóc vừa là nguồn an ủi, vừa là nguồn gây sợ hãi, ví dụ như trong những gia đình có xung đột đáng sợ, sự tức giận khó đoán, nghiện ngập hoặc bị bỏ bê. Đứa trẻ đối mặt với một bài toán không có lời giải: người mà chúng cần để cảm thấy an toàn lại chính là người khiến chúng cảm thấy không an toàn.
Không phải mọi người trưởng thành có kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh đều có một tuổi thơ đau buồn. Những trải nghiệm đau đớn ở tuổi trưởng thành, chẳng hạn như bị phản bội hoặc trong các mối quan hệ độc hại, cũng có thể đẩy một người theo kiểu gắn bó này. Nếu quá khứ của bạn có những tổn thương, một nhà trị liệu am hiểu về sang chấn (trauma-informed therapist) sẽ đặc biệt hữu ích.
Kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh trong các mối quan hệ
Những người bạn đời sợ hãi – né tránh thường mang đến sự thấu cảm sâu sắc, cường độ cảm xúc mạnh mẽ và khao khát mãnh liệt về một sự kết nối thực sự. Những thách thức bao gồm:
- Sự thiếu nhất quán gây bối rối cho đối phương.
- Luôn dự cảm bị phản bội, dẫn đến việc thử thách đối phương hoặc chủ động chia tay trước.
- Cảm thấy bị choáng ngợp khi có xung đột.
- Sự tự ti khiến họ khó chấp nhận tình yêu.
Một người bạn đời an tâm và kiên nhẫn có thể tạo ra sự khác biệt lớn. Mối quan hệ với những người có kiểu gắn bó lo âu cao hoặc né tránh cao có thể làm trầm trọng thêm mô hình đẩy-kéo. Hãy xem hướng dẫn về mức độ tương thích của chúng tôi.
Cách xây dựng cảm giác an toàn
- Nhận biết các dấu hiệu cảnh báo sớm. Hãy chú ý điều gì xảy ra trong cơ thể bạn ngay trước khi bạn muốn theo đuổi hoặc rút lui.
- Chậm lại. Những quyết định lớn trong mối quan hệ được đưa ra trong lúc sợ hãi hiếm khi là quyết định đúng đắn.
- Chia sẻ về mô hình này với đối phương. “Đôi khi anh/em đẩy mọi người ra xa khi cảm thấy quá gần gũi. Điều này không phải do anh/em.”
- Tập làm quen với việc ở lại. Việc chấp nhận sự gần gũi nhiều hơn một chút mỗi lần sẽ giúp xây dựng niềm tin.
- Chăm sóc hệ thần kinh: ngủ đủ giấc, tập thể dục và áp dụng các kỹ thuật tiếp đất (grounding techniques) để giảm tình trạng choáng ngợp về cảm xúc.
- Tìm kiếm trị liệu. Các phương pháp như trị liệu tập trung vào cảm xúc (emotionally focused therapy), trị liệu lược đồ (schema therapy) và trị liệu tập trung vào sang chấn thường được khuyến khích.
Tìm hiểu thêm về kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh
- Cách nhận biết kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh ở người khác
- Kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh trong các mối quan hệ, theo từng giai đoạn
- Mức độ tương thích của kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh với mọi kiểu gắn bó khác
Câu hỏi thường gặp
Kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh có giống với gắn bó hỗn loạn không?
Chúng có liên quan chặt chẽ với nhau. “Hỗn loạn” là thuật ngữ được dùng trong nghiên cứu trẻ em; “sợ hãi – né tránh” là phân loại dành cho người trưởng thành trong mô hình bốn kiểu gắn bó.
Kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh có hiếm không?
Đây thường là kiểu gắn bó ít phổ biến nhất trong các mẫu khảo sát cộng đồng, mặc dù nó xuất hiện thường xuyên hơn ở những người từng trải qua sang chấn.
Người có kiểu gắn bó sợ hãi – né tránh có thể có một mối quan hệ lành mạnh không?
Có. Sự tự nhận thức, một người bạn đời ổn định và sự hỗ trợ từ nhà trị liệu có thể giúp xây dựng sự an tâm bền vững.
Tôi nên hỗ trợ người bạn đời sợ hãi – né tránh như thế nào?
Hãy nhất quán, kiên nhẫn và bình tĩnh, cho họ không gian khi được yêu cầu và luôn hiện diện bên cạnh họ. Đồng thời, hãy chăm sóc cả những nhu cầu của chính bạn.
Hãy thực hiện bài kiểm tra kiểu gắn bó hoặc tìm hiểu về cả bốn kiểu gắn bó.