Psychopathie is een persoonlijkheidspatroon dat oppervlakkige emoties, weinig empathie, een gebrek aan schuldgevoel, impulsiviteit en een honger naar opwinding combineert. In de Dark Triad verwijst het naar subklinische kenmerken die op een schaal voorkomen bij gewone mensen, en niet alleen naar de zeldzame klinische aandoening die in forensische settings wordt gezien.
| In een oogopslag | Psychopathie |
|---|---|
| Onderdeel van | De Dark Triad (de “donkerste” van de drie) |
| Kernkenmerken | Weinig empathie en schuldgevoel, impulsiviteit, onbevreesdheid |
| Klinische vorm | Beoordeeld met instrumenten zoals de PCL-R; geschat op ongeveer 1% van de algemene bevolking |
| Verwante diagnose | Antisociale persoonlijkheidsstoornis (niet identiek) |
| Tegenovergestelde neiging | Humanisme en empathie |
Een korte geschiedenis
De Amerikaanse psychiater Hervey Cleckley beschreef psychopathie in zijn boek The Mask of Sanity uit 1941, waarin hij mensen portretteerde die charmant en normaal leken, maar geen geweten hadden. In de jaren 70 en 80 ontwikkelde de Canadese psycholoog Robert Hare de Psychopathy Checklist, later herzien als de PCL-R, wat nog steeds de klinische standaard is. Deze wordt ingevuld door getrainde professionals op basis van interviews en dossiers, niet door zelfrapportage.
Het triarchisch model
Psycholoog Christopher Patrick stelde in 2009 voor dat psychopathie uit drie delen bestaat. Verschillende mensen kunnen hoog scoren op verschillende onderdelen.
| Onderdeel | Wat het inhoudt | Mogelijke voordelen |
|---|---|---|
| Boldness (Onbevreesdheid) | Onbevreesd, sociaal zelfverzekerd, kalm onder stress | Kan helpen in crisisberoepen |
| Meanness (Gemeenheid) | Koud, ongevoelig, exploiteert anderen zonder wroeging | Geen |
| Disinhibition (Ontremming) | Impulsief, roekeloos, moeite met zelfbeheersing | Geen |
Dit model helpt verklaren waarom sommige mensen met psychopathische kenmerken een rustig en succesvol leven leiden (hoge onbevreesdheid, lage ontremming), terwijl anderen herhaaldelijk in de problemen komen.
Psychopaat versus sociopaat
“Sociopaat” is een populair woord, geen formele diagnose. Wanneer mensen de twee onderscheiden, bedoelen ze meestal:
- Psychopathie: wordt gezien als meer aangeboren, met zeer weinig angst en emotionele responsiviteit. Gedrag kan berekend en gecontroleerd zijn.
- Sociopathie: wordt gezien als meer gevormd door de omgeving, met meer emotionele volatiliteit en impulsieve uitbarstingen.
Geen van beide termen komt voor als diagnose in de DSM-5. Het dichtstbijzijnde klinische label is de antisociale persoonlijkheidsstoornis, die zich richt op gedrag zoals het overtreden van regels.
Wat onderzoek zegt over de hersenen
Hersenscans hebben psychopathische kenmerken in verband gebracht met verminderde reacties in de amygdala, een gebied dat betrokken is bij angst en het herkennen van verdriet bij anderen. Onderzoek van James Blair suggereert dat mensen die hoog scoren op psychopathie specifieke moeite hebben met het verwerken van angst en verdriet op de gezichten van anderen. Dit is een verschil in verwerking, niet een totaal gebrek aan emotie.
Veelvoorkomende mythes
- “Alle psychopaten zijn gewelddadig.” De meeste mensen met hoge psychopathische kenmerken zijn geen gewelddadige criminelen.
- “Psychopaten kunnen niets voelen.” Ze ervaren emoties, vaak oppervlakkiger, vooral angst en schuldgevoel.
- “Psychopathie is hetzelfde als psychose.” Een psychose houdt in dat men het contact met de realiteit verliest. Psychopathie niet.
- “Het is onbehandelbaar.” Volwassenen behandelen is lastig, maar programma’s voor jongeren met ongevoelige kenmerken, zoals die bestudeerd door Mark Dadds, laten veelbelovende resultaten zien.
Verken psychopathie verder
- Signalen van psychopathie
- Hoe om te gaan met iemand die hoog scoort op psychopathie
- Psychopathie in relaties
Bekijk je eigen score in de Dark Triad test of je empathisch vermogen met de empathietest.
Veelgestelde vragen
Kan een online test vertellen of ik een psychopaat ben?
Nee. Online tests meten kenmerken op een schaal. Klinische psychopathie vereist een professionele beoordeling.
Worden psychopaten geboren of gemaakt?
Beide. Tweelingonderzoek suggereert een aanzienlijke erfelijkheid, vooral voor ongevoelige kenmerken, maar de omgeving in de kindertijd bepaalt hoe de kenmerken tot uiting komen.
Veranderen psychopathische kenmerken met de leeftijd?
Impulsief en antisociaal gedrag neemt meestal af na de vroege volwassenheid, hoewel emotionele kilheid stabieler is.
Alleen voor educatieve doeleinden. Geen diagnose. Als je je onveilig voelt door het gedrag van iemand, neem dan contact op met lokale hulpdiensten of ondersteunende instanties.